Materiały orkiestrowe

Kantata do św. Cecylii, patronki muzyki na chór mieszany i orkiestrę kameralną, (1812), ca 8'
Obsada: coro misto-0020-2000-batt org-archi (0.0.0.3.2)

Kult św. Cecylii, jako patronki muzyki, rozpowszechnia się od XVI wieku najpierw w Rzymie, gdzie powstaje Accademia di Sante Cecilia. Utwory ku jej czci komponują wtedy tacy wybitni kompozytorzy, jak Giovanni Pierluigi da Palestrina i Luca Marenzio, opierając się na słowach i muzyce antyfony nieszporów Cantantibus organis Caecilia. Wiemy, że na przełomie XVII i XVIII wieku, kompozytorzy angielscy H. Purcell, M. Greene i G. F. Handel pisali ody ku czci św. Cecylii do tekstów Popea i Drydena.
W Polsce, w środowisku krakowskim, w 1786 roku Feliks Michał Lang kantor szkoły katedralnej, skomponował kantatę Opera seu Cantata de Sancta Virgine et Martire Caecilia do tekstu nieznanego autora: Ludzie różnie układać zwykli w swojej głowie...1. Rokrocznie w dniu św. Cecylii 22 listopada, kościoły warszawskie uświetniały nabożeństwa wielką muzyką. I tak na przykład prasa warszawska w roku 1802 podaje wiadomość o wykonaniu w tym dniu Mszy Józefa Elsnera pod jego dyrekcją, przez chór i orkiestrę Teatru Polskiego w kościele OO. Augustianów oraz o wygłoszeniu kazania przez ks. Izydora Cybulskiego na temat użyteczności i wpływu muzyki na umysł i duszę człowieka2. Kantata ku czci świętej Cecylii Franciszka Lessla powstała nie tylko ku uczczeniu świętej, lecz jak wolno domniemywać na podstawie jego życiorysu pod wpływem uczucia miłości, jakie żywił kompozytor do Cecylii Beydale, wychowanki Marii z Czartoryskich ks. Wirtemberskiej. Nie znamy dokładnej daty powstania Kantaty, wiadomo tylko, że po raz pierwszy wykonana została w Warszawie 21 listopada 1812 roku w kościele OO. Augustianów. Jej rękopis (głosy), zatytułowany Kantata do świętej Cecylii, zachował się wśród kilku innych utworów tego kompozytora w Bibliotece OO. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie3. W notatce prasowej o warszawskim wykonaniu w 1812 r. nazwano kantatę oratorium wokalnym4, którą to nazwę znajdujemy później w literaturze muzycznej. Nazwa kantata i oratorium nie wykluczają się, granica między tymi gatunkami muzycznymi jest w zasadzie płynna, nie ma między nimi cech zdecydowanie odrębnych, oba wywodzą się w czasach Lessla z tradycji klasycznych i łączy je zawarty w nich element recytatywu, chóru i orkiestry. Różnica polega jedynie na tym, że w kantacie ograniczona lub jak w przypadku Kantaty Lessla całkowicie wyeliminowana jest aria solowa, która w oratorium pełni ważną rolę. Wspomnieć warto, że Kantata Lessla nie jest jedynym w twórczości tego kompozytora utworem napisanym ku czci św. Cecylii. Najwcześniejszy spis jego utworów5 wymienia 6 mszy, wśród nich Mszę na dzień św. Cecylii, natomiast utwór o nazwie kantata ewentualnie oratorium w tym spisie nie figuruje. Stąd autorzy encyklopedycznych haseł, na przykład u Grovea z 1954 r., w MGG z 1960 r. czy w PSB z 1972 r. czerpiąc dane prawdopodobnie ze spisu utworów Lessla nie wymieniają Kantaty. Rok 1812 przypada na ten okres twórczości Lessla kiedy to w 3 lata po powrocie z Wiednia gdzie studiował u Haydna kompozytor tworzy wiele utworów. Narastające ożywienie życia muzycznego w Warszawie wpływa na jego inwencję kompozytorską. Ówczesna prasa warszawska6 sugerowała, że jako uczeń sławnego Haydna nie tylko grunt kompozytorski nauczyciela swego przejął, ale i w guście dla potomności zupełnie stał się naśladowcą. Wszelako dziś, mimo niewątpliwych powiązań stylistycznych muzyki Lessla z Haydnem, uznajemy go za przedstawiciela wczesnego romantyzmu. Tekst do Kantaty Lessla napisał Bonawentura Kudlicz (na karcie tytułowej zachowanego utworu błąd: J. Kudlicz ). Był to znany w Warszawie aktor, śpiewak (bas), a także autor librett operowych, m. in. tekstu do melodramatu Elsnera Ofiara Abrahama. Wierszowany tekst Kudlicza, pod względem artystycznym niewysokiego lotu, jest nieregularny, dzieli się na 7 zwrotek o różnej ilości wersów (od 4 do 6), wersy mają różną ilość sylab (od 5 do 11, najczęściej 8). Pierwsze 3 zwrotki stanowią pieśń pochwalną muzyki, opiewają jej dobroczynny wpływ: przynosi człowiekowi ukojenie, a zarazem budzi zapał wznosząc duszę ku niebu. Słowa czterech dalszych zwrotek skierowane są do św. Cecylii, która poniosła śmierć męczeńską za wiarę i teraz śpiewa w niebie z aniołami, chwaląc potęgę Pana. Przebieg treści całego wiersza ewokuje porównanie z treścią wiersza Aleksandra Popea Ode on St. Cecilias day, do którego muzykę napisało 2 angielskich kompozytorów: Henry Purcell (1658-95) i Maurycy Green (1696-1755). Tekst ten co dla nas ciekawe przetłumaczył na język polski Julian Ursyn Niemcewicz w latach 1795-967. Wiersz Popea w tłumaczeniu Niemcewicza, zwrotka II, wersy 1-6: Muzyka sercem ludzkim umie władać, Broni mu zbyt się wznosić, nie daje upadać Ślepej radości, gdy się człek powierza, Ona go słodkim głosem swym uśmierza Lub duszę ciężar gdy tłoczy strapienia, Niesie jej ulgę przez łagodne pienia. Wiersz Kudlicza, zwrotka II, wersy 1-6: Muzyko, muzyko, ty darze boski Co rozrzewniasz, koisz troski, Której łagodnymi tony Umysł wzruszony I dusza świętym zapałem zagrzana Wznosi się do niebios Pana. Analogię zacytowanych wyżej wierszy pogłębia oprócz treści struktura obydwa wiersze są nieregularne i oba operują wykrzyknieniami. Ożywiają one wiersze i mają na celu spotęgowanie wzruszenia u słuchacza, a u kompozytora budzą napięcia emocjonalne. W II (wers 5 i 6) i IV (wers 5 i 6) zwrotce Kantaty Lessla powtarzanie nie tylko pojedynczych słów, lecz i całych wersów, nie pociąga za sobą powtórzeń odcinków melodii, wpływa natomiast na zdynamizowanie jej przebiegu (t. 48-54 i t. 72-88). Rozpoczynający Kantatę wstęp instrumentalny, liczący 30 taktów, ma formę zamkniętą (a (T) + b (D) + c (T)), o czym decyduje powrót do toniki Es-dur. Niekonwencjonalny zestaw instrumentów i sposób ich prowadzenia. determinuje brzmienie całego utworu, uzyskane głównie przez solistyczne, niemal koncertujące potraktowanie partii wiolonczeli i współdziałającego z nią I klarnetu, któremu kompozytor przydzielił stosunkowo samodzielną partię. W zespole nie występują skrzypce i altówki; natomiast, z trudno czytelnego zapisu: Basso... org...(?) na odpowiedniej karcie głosowej, można wnosić, że w zespole występował jeszcze jeden instrument nazwany w karcie tytułowej Basso. Mógł to być kontrabas zdwajający głos basowy organów (?). Zdają się za tym przemawiać zapisy pizzicato w t. 74 oraz arco w t. 89. Wyeksponowanie głosu wiolonczeli i wprowadzenie kontrabasu świadczy być może, ze Lessel lubował się w instrumentach o niskiej skali, czego drugim przykładem jest jego Msza, wykonana w 1835 r. u oo. bernardynów i u oo. augustianów w Warszawie8. Jak już wspomnieliśmy, Lessel nie wprowadza do Kantaty solowych arii zastępują je recytatywy ( tenor t. 30-38, sopran t. 39-45, bas t. 48-54), które odznaczają się ruchliwą rytmiką i linią melodyczną o częstych skokach interwałowych; do wyjątku należy czterotaktowe sopranowe solo, dublowane przez I klarnet, o zaokrąglonej i ozdobionej obiegnikiem w miejscu kulminacyjnym frazie (t. 92-96). Śpiewana fraza pojawia się jeszcze w wydzielonym z chóru głosie tenorowym (t. 119-123), powtarza ją sopran (t. 123-127), kontrapunktowany przez alt. Partie chóralne stanowią najdłuższe ustępy Kantaty: całe 4 zwrotki (III, IV, VI i VII) powierzone zostały czterogłosowemu chórowi, niekiedy zmniejszonemu do 1, 2 lub 3 głosów, gdy kompozytor operuje techniką imitacji (t. 98-104). Zwraca uwagę ożywienie melodyczno rytmiczne w tych i następnych (do t. 112) taktach najniższej partii instrumentalnej basu, co łącznie z imitacjami w chórze pociąga za sobą ożywienie przebiegu harmonicznego. Kantata posiada ciągłą przejrzystą formę okresową, utrzymaną w jednym tempie (Andante) i w jednym metrum (czteroćwierciowym). W takcie 88 dochodzi do największego napięcia. Jest to cezura silnie zaznaczona fermatą, tremolem Timpani, akordem D-dur. Przygotowanie do cezury obserwujemy już od taktu 76; uzyskuje je kompozytor falującą i stopniowo wzmagającą się dynamiką oraz ożywionym ruchem partii wiolonczelowej, ukierunkowanym od taktu 85 w górę, o ambitusie melodii 2 oktaw, a bezpośrednio przed cezurą spadającym gwałtownie wraz ze skokiem sopranów o oktawę w dół. Napięcie występujące w materiale muzycznym sprzężone jest z takim samym napięciem powtarzających się słów tekstu: ... potęgi Pana nad Pany. Jako forma muzyczna Kantata Lessla jest dziełem dojrzałym, posiada walory dobrej konstrukcji i prezentuje w swej treści emocjonalnej szlachetny i podniosły nastrój. Wyróżnia się w tym względzie spośród wielu powstających wówczas okolicznościowych kantat. Wstęp do wydania partytury autorstwa Aliny Nowak-Romanowicz, PWM 1987 1 Zachowana w Bibliotece Kapituły Wawelskiej. 2 Gazeta Warszawska 1802 nr 95 z dn. 26 XI. 3 Por. Z dziejów polskiej kultury muzycznej Kraków 1966, s. 149 i 329. 4 Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego 1812 nr 94 z dn. 24 XI. 5 Neue Zeitschrift fur Musik 1840 nr 7 z dn. 21 I, artykuł pt. Franz Lessels Nachlass podpisany Ein Davids-bundler, nazwa mszy w tym artykule: Messe zur Caecilien-Feier. 6 Por. przypis 4. 7 Pisma rozmaite współczesne wierszem i prozą Warszawa 1803 t. II s. 530-536. 8 Kurier Warszawski 1835 nr 82 z dn. 26 III i nr 157 z dn. 15 VI: Msza... śpiew w języku polskim z towarzyszeniem jedynie dętych instrumentów i kontrabasów.

zamów materiał